Ryki: co warto zobaczyć?

Ryki to ciekawa miejscowość, której miłośnicy historii bardzo chętnie poświęcają swój czas. Kto w czasie wycieczki po Lubelszczyźnie odwiedzi to miejsce, ten będzie mógł ujrzeć sporo ciekawych zabytków oraz nacieszyć się widokiem miejsc, które były świadkami ważnych wydarzeń historycznych. Co warto wiedzieć o Rykach? Na jakie atrakcje warto tutaj zwrócić uwagę?

Ryki mogą się pochwalić długą historią, a pierwsza wzmianka na temat tej miejscowości pochodzi z XV stulecia. Wiadomo, że w połowie XVIII wieku rolę miejscowego starosty pełnił Stanisław Poniatowski – ojciec ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego. W XIX wieku w lokalnej gospodarce rolę bardzo ważną odgrywały tutejsze stawy hodowlane, dzięki którym Ryki zasłynęły karpiami. Co koniecznie trzeba zobaczyć w trakcie takiej wycieczki?

Ryki i ich historia

Miasto leży nad niewielką Zalesianką, w północno-zachodniej części województwa lubelskiego. To okolica na pograniczu Lubelszczyzny, Mazowsza i Podlasia, której przeszłość wiąże się również z historyczną Małopolską. Ryki należały bowiem do ziemi stężyckiej, będącej częścią dawnego województwa sandomierskiego. Dzisiejsze granice regionów nie opowiadają więc całej historii tego miejsca.

Przez stulecia Ryki pozostawały wsią królewską. Prawa miejskie otrzymały w 1782 roku, jednak już w 1810 roku je utraciły. Ponownie stały się miastem dopiero 1 stycznia 1957 roku. Do rozwoju miejscowości przyczyniło się położenie przy trakcie Warszawa–Lublin oraz otwarcie w 1876 roku połączenia kolejowego Dęblin–Łuków. Wśród dawnych właścicieli dóbr ryckich pojawiają się Jan Jezierski, Adam Feliks Ronikier oraz Marta Ludwika Marchwicka, która nabyła je w 1913 roku.

Kościół Najświętszego Zbawiciela

Jednym z tych zabytków, których w trakcie wycieczki po Rykach nie można pominąć, jest kościół parafialny Najświętszego Zbawiciela, który powstał na początku XX wieku. Jest on zabytkiem chętnie odwiedzanym przez miłośników sztuki, a to za sprawą obrazu, który został umieszczony w ołtarzu głównym. To dzieło przedstawiające Chrystusa na krzyżu w otoczeniu polskich świętych i królów, na tle Wawelu, zostało wykonane przez Leona Wyczółkowskiego.

Neogotycka świątynia przy ulicy Wspólnej powstała w latach 1908–1914 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. O jej budowę zabiegał ksiądz Jan Rozwadowski, a fundusze zbierano w różnych częściach Królestwa Polskiego. Do użytku parafialnego kościół oddano 4 października 1914 roku, zaś jego konsekracji dokonał w 1922 roku biskup Henryk Przeździecki.

Już z zewnątrz uwagę przyciągają ceglane elewacje, ostrołukowe okna oraz strzelista wieża. Kościół wzniesiono na planie krzyża łacińskiego, a jego wnętrze podzielono na trzy nawy. Sklepienia gwiaździste, sieciowe i kryształowe oraz neogotyckie ołtarze tworzą oprawę dla dzieł sztuki. Witraże wykonała w 1929 roku warszawska pracownia Mieczysława Kosińskiego. Zachowały się tu również obrazy i feretrony z XVII i XVIII stulecia, pochodzące z wcześniejszych ryckich świątyń. Z kościołem sąsiaduje zabytkowa plebania, także zaprojektowana przez Dziekońskiego.

Obraz Leona Wyczółkowskiego

Obraz w głównym ołtarzu powstał w 1915 roku i był darem malarza dla miejscowej parafii. Wśród przedstawionych na nim postaci można rozpoznać Bolesława Chrobrego, Władysława Jagiełłę, królową Jadwigę oraz świętych Wojciecha i Stanisława. Religijna scena łączy się tu z polską historią, a Wawel stanowi ważną część tła.

Wyczółkowski umieścił wśród postaci także siebie. Jego autoportret w berecie znajduje się po prawej stronie obrazu. Obok pojawia się Apoloniusz Kędzierski, który pomagał przy wykonaniu dzieła, malując tło. Ciekawa jest również historia przewiezienia płótna do Ryk. Z Warszawy dostarczył je wozem konnym polski oficer służący w armii rosyjskiej.

Związki artysty z tą okolicą były rodzinne. Leon Wyczółkowski urodził się w 1852 roku w Hucie Miastkowskiej, a po śmierci ojca zamieszkał z matką u dziadków w Rososzy. Na ryckim cmentarzu spoczywają jego bliscy. Sam malarz został jednak pochowany we Wtelnie, niedaleko Gościeradza, z którym związany był w późniejszych latach życia.

Dwór i park

W Rykach zachował się również murowany dwór oraz park z XIX stulecia. Zespół przy ulicy Warszawskiej wiąże się z dawnymi właścicielami miejscowości, a zachowany dwór datowany jest na pierwszą połowę XIX wieku. Jego klasycystyczny charakter najlepiej widać od frontu, gdzie cztery kolumny podtrzymują portyk zwieńczony trójkątnym szczytem.

Budynek przechodził z czasem w ręce kolejnych właścicieli i zmieniał swe przeznaczenie. Po wojnie mieściło się tu liceum ogólnokształcące. Dwór ucierpiał w pożarze w 1980 roku, a jego odbudowę zakończono dziesięć lat później. Dziś jest siedzibą Centrum Kultury i Sportu w Rykach. Otaczający go park, założony w XIX stuleciu, stanowi zielone dopełnienie dawnej rezydencji.

W dworze znajduje się Izba Pamięci Majora Mariana Bernaciaka „Orlika” i Jego Żołnierzy, otwarta 24 czerwca 2018 roku. Zgromadzono tu fotografie, dokumenty, mapy oraz szkice związane z działalnością konspiracji w regionie. Są też elementy umundurowania i wyposażenia żołnierzy oraz repliki broni. To miejsce, w którym historia Ryk łączy się z dziejami Armii Krajowej i powojennego podziemia niepodległościowego.

Ślady dawnego kościoła i Stanisława Poniatowskiego

Przeszłość miasta przypomina również skwer z figurą Chrystusa Frasobliwego. Do 1940 roku stał tu kościół świętego Jakuba, w którym pochowano Stanisława Poniatowskiego. Ojciec przyszłego króla objął ryckie starostwo w 1759 roku i zmarł w Rykach w 1762 roku. Jego pamięć przywołuje głaz z tablicą, zaś na zewnętrznej ścianie obecnego kościoła znajduje się epitafium z wierszem Adama Naruszewicza.

Losy szczątków Poniatowskiego nie zostały jednoznacznie wyjaśnione. Zachowały się relacje o odnalezieniu grobu podczas rozbiórki dawnej świątyni, jednak dokładne miejsce późniejszego pochówku pozostaje niepewne. Skwer jest więc przede wszystkim miejscem pamięci o staroście i o kościele, który przez wiele lat należał do najważniejszych budowli miejscowości.

Stary cmentarz

Ciekawym punktem w programie historycznej wycieczki po Rykach może się też stać miejscowy cmentarz, na którym pochowano matkę Leona Wyczółkowskiego. Stara nekropolia przy ulicy Młynarskiej pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. Spoczywa tu Antonina z Falińskich Wyczółkowska, a także dziadkowie malarza ze strony matki i inni członkowie jego rodziny.

Nie brak tu również grobów osób związanych z dziejami miasta i regionu. Na cmentarzu pochowano powstańców styczniowych, żołnierzy z okresu II wojny światowej, przemysłowca Władysława Skalskiego oraz Witolda Kossaka, brata pisarki Zofii Kossak-Szczuckiej. O zabytkowe nagrobki od lat troszczą się miejscowi społecznicy. Towarzystwo Przyjaciół Ryk organizuje kwesty na ich ratowanie od 1997 roku.

Młyn Skalskiego i dom młynarza

Ulica Młynarska przypomina także o przemysłowej przeszłości Ryk. Zachował się przy niej murowany młyn z 1913 roku, zbudowany dla Władysława Skalskiego. Początkowo napędzał go silnik parowy. Z czasem zakład zaczął pełnić dodatkową funkcję: w latach 1929–1932 dostarczał mieszkańcom energię elektryczną. Dawny młyn jest więc pamiątką nie tylko po miejscowym przemyśle, ale również po początkach elektryfikacji Ryk.

Z młynem sąsiaduje drewniany dom z około 1920 roku, znany jako dom młynarza. Mieszkała w nim rodzina Skalskich, utrzymująca kontakty z osobami związanymi z pobliskimi garnizonami. Wśród gości pojawiali się pisarz i pilot Janusz Meissner oraz pułkownik pilot Jerzy Grabiński, związany z dęblińską Szkołą Podchorążych Lotnictwa. Oba budynki objęto ochroną konserwatorską: dom wpisano do rejestru zabytków w 2020 roku, a młyn w 2021 roku.

Stawy i dawna stolica karpi

Woda odgrywała w dziejach Ryk ważną rolę. Hrabia Jan Jezierski, który kupił tutejsze dobra w 1836 roku, w ciągu następnych kilku lat założył 31 stawów hodowlanych. Uruchomił również cztery młyny i tartak. Gospodarstwo rybackie przyniosło miejscowości rozgłos, a jeszcze w 1929 roku Ryki nazywano stolicą karpi.

Jednym z tutejszych zbiorników jest staw Buksa. Z jego otoczeniem wiąże się projekt zagospodarowania terenu Harcówki na cele rekreacyjne. Przewidziano w nim między innymi wieżę widokową, ścieżki, park linowy oraz pole namiotowe. Realizację całego przedsięwzięcia zaplanowano do połowy 2027 roku. To kolejny rozdział historii miejscowej wody, której dawna funkcja hodowlana łączy się z rozwijanymi funkcjami wypoczynkowymi.

Żydowska historia Ryk

Ryki były również miejscem życia licznej społeczności żydowskiej. W 1921 roku spośród 3530 mieszkańców 2419 stanowili Żydzi. Zajmowali się handlem i rzemiosłem, a ważną część miejscowej gospodarki tworzył także handel rybami. Ich domy oraz warsztaty skupiały się wokół rynku i prowadzących do niego uliczek.

W 1925 roku duża część miejscowości ucierpiała w pożarze. Odbudowywane później domy były już często murowane. Zniszczenia utrwalił na fotografiach Alter Kacyzne, którego zdjęcia pozwalają poznać oblicze dawnych Ryk. Ta historia przypomina, że dzisiejsze miasto powstawało również dzięki pracy kupców, piekarzy, tkaczy i innych rzemieślników.

Podczas niemieckiej okupacji w Rykach utworzono getto. W maju 1942 roku jego mieszkańców wypędzono przez Moszczankę do Dęblina, skąd większość deportowano do obozu zagłady w Sobiborze. Wojna i Zagłada zniszczyły społeczność, która przez pokolenia współtworzyła miejscowość.

Pamiątką po jej mieszkańcach jest cmentarz żydowski przy ulicy Piaskowej, na wzniesieniu po wschodniej stronie stawu Buksa. Istniał już w 1832 roku i służył także Żydom ze Stężycy oraz okolicznych miejscowości. Teren zajmuje około 0,9 hektara. Po wojnie cmentarz niszczał, a jego nagrobki rozkradano. Część odzyskanych macew powróciła tu dzięki działaniom społecznym, między innymi w ramach projektu „Instrukcja powrotu macewy”.

Kultura i miejscowe tradycje

Współczesne Ryki to również działalność kulturalna. W dawnym dworze odbywają się wystawy, koncerty i spotkania poświęcone miejscowej historii, zaś przy ulicy Warszawskiej działa kino Renesans. Centrum Kultury i Sportu oraz Towarzystwo Przyjaciół Ryk przypominają o dawnych mieszkańcach i wydarzeniach, dzięki którym niewielkie miasto zyskało swój charakter.

Z Rykami kojarzą się nie tylko karpie. Tutejsza spółdzielnia mleczarska rozwija tradycje sięgające 1926 roku, a jednym z jej znanych wyrobów jest ser Rycki Edam. To inna pamiątka miejscowej gospodarki, obecna dziś na stołach daleko poza granicami regionu.

Ciekawe miejsca w okolicy Ryk

W pobliskiej Niwie Babickiej zachowała się dawna cegielnia, uruchomiona przed I wojną światową i działająca do lat 60. XX wieku. Powstało przy niej Muzeum Ceglarstwa, w którym zgromadzono maszyny do wytwarzania cegły, wózki do transportu gliny, suszarnię oraz fotografie dokumentujące pracę zakładu. Wysoki komin przypomina o jego dawnym przeznaczeniu. W części zabudowań mieści się Gościniec Cegielnia, a jedną z sal restauracji urządzono we wnętrzu dawnego pieca.

Historią przyciągają również Bobrowniki, należące do gminy Ryki. Zachował się tu zabytkowy kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny z dzwonnicą i ogrodzeniem. Osobnym miejscem pamięci jest cmentarz żydowski przy ulicy Dęblińskiej, z fragmentami macew i upamiętnieniem ofiar Zagłady. To inna nekropolia niż cmentarz przy Piaskowej w samych Rykach.

Z kolei pobliski Dęblin wiąże się przede wszystkim z lotniczą historią regionu. Działa w nim Muzeum Sił Powietrznych przy ulicy Lotników Polskich. Związki dawnych mieszkańców Ryk z dęblińskimi pilotami sprawiają, że obie miejscowości mają więcej wspólnych opowieści, niż mogłoby się wydawać.

Okolica posiada też tradycje turystyki rowerowej. W 2014 roku wytyczono dwie pętle rozpoczynające się w Rykach, o długości 24 i 26 kilometrów. Jedna prowadziła między innymi przez Bobrowniki, Sarny i Sierskowolę, druga przez Ogonów, Bazanów Nowy oraz Leopoldów. Przyrodnicze oblicze regionu tworzy również dolina Wieprza, z którą związany jest szlak kajakowy z Kocka do Dęblina, liczący około 50 kilometrów.

Zabytki, rodzinne historie artystów i ślady dawnej gospodarki sprawiają, że Ryki zasługują na uwagę miłośników krajoznawstwa. W niewielkiej miejscowości spotykają się opowieści o królewskim staroście, malarzu, przemysłowcach i mieszkańcach, których codzienna praca przez lata kształtowała to miejsce.